Czym jest aorta brzuszna?

Aorta jest największą tętnicą człowieka i transportuje krew z serca do większości narządów oraz kończyn.

Rozpoczyna się w sercu, przebiega przez klatkę piersiową, a następnie przechodzi przez przeponę do jamy brzusznej.

W jamie brzusznej oddaje tętnice doprowadzające krew między innymi do:

• nerek,
• wątroby i przewodu pokarmowego,
• innych narządów jamy brzusznej.

W dolnej części aorta dzieli się na tętnice biodrowe, które prowadzą krew w kierunku miednicy i kończyn dolnych.

Tętniaki aorty brzusznej najczęściej powstają w odcinku znajdującym się poniżej odejścia tętnic nerkowych.

Co to jest tętniak aorty brzusznej?

Tętniak oznacza trwałe, patologiczne poszerzenie tętnicy.

W przypadku aorty brzusznej powszechnie stosowana definicja AAA obejmuje:

• maksymalną średnicę aorty wynoszącą 30 mm lub więcej,

lub poszerzenie przekraczające około 50% spodziewanej prawidłowej średnicy naczynia.

Tętniak zwykle powiększa się stopniowo przez wiele lat.

Nie jest guzem znajdującym się obok aorty. Poszerzeniu ulega sama ściana tętnicy.

Dlaczego tętniak aorty może być groźny?

Najpoważniejszym powikłaniem jest pęknięcie tętniaka i krwawienie do wnętrza organizmu.

Ryzyko pęknięcia zwiększa się przede wszystkim wraz ze wzrostem średnicy tętniaka.

Znaczenie mają również między innymi:

• tempo jego powiększania,
• płeć,
• kształt tętniaka,
• obecność objawów,
• palenie tytoniu,
• indywidualna charakterystyka pacjenta.

Nie oznacza to jednak, że każdy wykryty tętniak wymaga operacji. Małe i bezobjawowe AAA najczęściej są systematycznie monitorowane.

Jak rozpoznaje się tętniaka aorty brzusznej?

Podstawowym badaniem obrazowym do wykrywania bezobjawowego AAA jest ultrasonografia.

Podczas badania można ocenić:

• przebieg aorty,
• jej maksymalną średnicę,
• lokalizację poszerzenia,
• w dostępnym zakresie również okolice podziału aorty i tętnice biodrowe.

Badanie nie wykorzystuje promieniowania jonizującego i można je bezpiecznie powtarzać podczas kontroli.

Co dokładnie mierzy radiolog podczas USG?

Najważniejszy jest maksymalny wymiar aorty w miejscu jej największego poszerzenia.

Pomiar powinien zostać wykonany w prawidłowo ustawionej płaszczyźnie, prostopadle do osi naczynia.

Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy aorta:

• przebiega kręto,
• jest asymetrycznie poszerzona.

Nieprawidłowe ustawienie przekroju może sztucznie zwiększyć wynik.

Dlaczego pomiary aorty z różnych badań mogą różnić się o kilka milimetrów?

Niewielka różnica nie zawsze oznacza rzeczywisty wzrost tętniaka.

Wpływ mogą mieć:

• inny sposób ustawienia głowicy,
• inna płaszczyzna pomiaru,
• różna konwencja ustawienia znaczników pomiarowych,
• różnice pomiędzy badającymi,
• porównywanie wyniku USG i TK.

Wytyczne stosują różne konwencje pomiarowe. Na przykład NICE zaleca metodę inner-to-inner, natomiast w innych standardach spotyka się również pomiar outer-to-outer.

Dlatego podczas obserwacji szczególnie ważna jest powtarzalność techniki i porównywanie badań wykonanych w podobny sposób.

Czy USG Doppler jest potrzebne do rozpoznania tętniaka?

Najważniejszym elementem jest obraz samej aorty i dokładny pomiar jej średnicy.

Techniki Doppler mogą dodatkowo pomagać w ocenie:

• przepływu krwi,
• drożności światła aorty,
• tętnic biodrowych,
• wybranych współistniejących nieprawidłowości.

O tym, czy mamy do czynienia z AAA, decyduje jednak przede wszystkim średnica i morfologia naczynia, a nie sam kolorowy zapis przepływu.

Czy w tętniaku może znajdować się skrzeplina?

Tak. W większych tętniakach wzdłuż ściany może powstawać skrzeplina przyścienna.

Nie oznacza to, że prawidłową średnicę aorty można mierzyć tylko na podstawie światła, przez które przepływa krew.

Przy pomiarze tętniaka ocenia się cały wymiar aorty według przyjętej techniki, a nie jedynie drożny kanał przepływu.

Informacja o skrzeplinie może być jednym z elementów opisu morfologicznego tętniaka.

Czy USG dokładnie wykrywa AAA?

USG jest uznaną podstawową metodą przesiewową i kontrolną w diagnostyce AAA.

Jego zalety to:

• brak promieniowania,
• brak kontrastu,
• możliwość wielokrotnego powtarzania,
• szybki pomiar średnicy.

W większości przypadków aorta jest dobrze widoczna.

Badanie może być jednak trudniejsze u części pacjentów.

Co może utrudnić USG aorty?

Najczęstszym problemem są warunki anatomiczne i obecność gazów w jelitach.

Ocena może być utrudniona między innymi przez:

• dużą ilość gazów jelitowych,
• budowę ciała,
• bardzo głębokie położenie aorty,
• kręty przebieg naczynia.

Jeżeli aorty nie można wiarygodnie ocenić, wynik badania powinien to jasno wskazywać.

Niediagnostycznego USG nie należy traktować jak prawidłowego wyniku wykluczającego tętniaka.

Kiedy potrzebna jest tomografia komputerowa?

Angio-TK ma szczególne znaczenie przed planowanym leczeniem AAA.

Pozwala szczegółowo ocenić:

• maksymalną średnicę,
• długość tętniaka,
• kształt,
• położenie względem tętnic nerkowych,
• tętnice biodrowe,
• anatomię potrzebną do planowania zabiegu.

NICE zaleca angio-TK z cienkimi warstwami u osób ocenianych przed planową naprawą AAA.

Nie ma potrzeby wykonywania TK podczas każdej rutynowej kontroli małego, bezobjawowego tętniaka.

USG czy TK – które badanie jest lepsze?

Badania odpowiadają na nieco inne potrzeby.

USG jest szczególnie przydatne do:

• wykrywania AAA,
• badań przesiewowych,
• regularnego monitorowania małych tętniaków.

Angio-TK jest dokładniejszym badaniem anatomicznym potrzebnym między innymi do:

• planowania leczenia,
• oceny bardziej złożonej anatomii,
• wyjaśniania niejednoznacznego wyniku USG.

Nie należy więc traktować tych badań jako konkurencyjnych – często są kolejnymi etapami tej samej diagnostyki.

Jakie objawy mogą wskazywać na objawowego tętniaka?

Nowy, niewyjaśniony ból brzucha lub pleców u osoby z rozpoznanym AAA wymaga oceny.

Szczególnie istotny jest:

• nowy stały ból brzucha,
• ból pleców lub okolicy lędźwiowej,
• wyraźna zmiana dotychczasowych dolegliwości.

Nie oznacza to, że każdy ból pleców u osoby z AAA pochodzi od aorty.

Nie należy jednak automatycznie zakładać, że przyczyną jest kręgosłup bez uwzględnienia istniejącego tętniaka.

Jakie objawy może powodować pęknięcie AAA?

Pęknięcie może prowadzić do gwałtownego krwawienia wewnętrznego i jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia.

Mogą wystąpić:

• nagły, bardzo silny ból brzucha,
• nagły silny ból pleców,
• gwałtowne osłabienie,
• bladość,
• zimny pot,
• przyspieszone bicie serca,
• zawroty głowy,
• omdlenie,
• utrata przytomności.

Nie u każdego pacjenta występuje pełny zestaw objawów.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Podejrzenie pęknięcia tętniaka wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Jeżeli pojawią się:

• nagły silny ból brzucha lub pleców,
• omdlenie,
• zaburzenia świadomości,
• zimna i blada skóra,
• gwałtowne osłabienie,
• objawy wstrząsu,

szczególnie u osoby z rozpoznanym AAA, należy natychmiast zadzwonić pod 112 lub 999.

Nie należy wtedy czekać na planową wizytę ani ambulatoryjne USG. Ministerstwo Zdrowia również wskazuje omdlenie, duszność, bladość, zimną skórę i szybkie bicie serca jako objawy wymagające wezwania pomocy.

Jak diagnozuje się podejrzenie pękniętego tętniaka?

Postępowanie jest inne niż przy planowej kontroli stabilnego AAA.

NICE zaleca natychmiastowe przyłóżkowe USG aorty, gdy istnieje podejrzenie objawowego lub pękniętego tętniaka.

Jeżeli:

• USG pokazuje AAA,
• badanie jest niediagnostyczne, ale podejrzenie pozostaje wysokie,

konieczna jest natychmiastowa ocena w ramach pilnej ścieżki naczyniowej.

U stabilnego pacjenta przed planowaniem leczenia może być wykonana angio-TK.

Jak wygląda leczenie małego AAA?

Mały, bezobjawowy tętniak zwykle nie wymaga zabiegu – podstawą jest obserwacja oraz kontrola ryzyka sercowo-naczyniowego.

Postępowanie może obejmować:

• okresowe USG,
• zaprzestanie palenia,
• prawidłowe leczenie nadciśnienia,
• leczenie zaburzeń lipidowych i innych chorób sercowo-naczyniowych,
• odpowiednią aktywność fizyczną.

Nie istnieje lek, który powodowałby zniknięcie powstałego już tętniaka.

Jak leczy się duży tętniak?

Jeżeli ryzyko pęknięcia zaczyna przewyższać ryzyko zabiegu, można rozważyć planową naprawę AAA.

Stosowane są dwie główne strategie:

• operacja otwarta,
• leczenie wewnątrznaczyniowe EVAR.

To, która metoda może być zastosowana, zależy między innymi od:

• anatomii aorty,
• kształtu i lokalizacji tętniaka,
• naczyń biodrowych,
• wieku i stanu pacjenta,
• ryzyka operacyjnego.

Nie każda osoba z tętniakiem kwalifikuje się do tego samego rodzaju leczenia.

Czy po EVAR nadal trzeba kontrolować aortę?

Tak. Leczenie wewnątrznaczyniowe wymaga długoterminowego nadzoru obrazowego.

Po wszczepieniu stent-graftu ocenia się między innymi:

• jego położenie,
• drożność,
• wielkość worka tętniaka,
• możliwość występowania przecieków do worka tętniaka.

Schemat takich kontroli różni się od obserwacji nieleczonego małego AAA.