Rak jajnika – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie
Rak jajnika jest nowotworem rozwijającym się w obrębie jajnika, a część nowotworów o podobnym przebiegu może wywodzić się także z jajowodu lub otrzewnej. Choroba może powodować mało charakterystyczne objawy, takie jak utrzymujące się rozdęcie brzucha, szybkie uczucie sytości, ból podbrzusza lub częstsze parcie na mocz.
Takie dolegliwości znacznie częściej są związane z chorobami łagodnymi, ale jeśli pojawiły się niedawno, utrzymują się lub regularnie powracają, wymagają wyjaśnienia.
Samo wykrycie torbieli lub guza jajnika nie oznacza raka. Ocenę ryzyka opiera się na całym obrazie klinicznym, badaniu ginekologicznym, USG, a w odpowiednich sytuacjach także badaniach laboratoryjnych i dodatkowym obrazowaniu.
Sprawdź konsultacje z zakresu onkologii w OMEGA Medical Clinics w Bydgoszczy.
Czym jest rak jajnika?
Pod określeniem „rak jajnika” kryje się kilka różnych typów nowotworów. Najczęstsze są nowotwory nabłonkowe, do których należy między innymi rak surowiczy wysokiego stopnia.
Część nowotworów tradycyjnie określanych jako rak jajnika może rozpoczynać się w dystalnej części jajowodu. Z tego względu rak jajnika, rak jajowodu i pierwotny rak otrzewnej często są klasyfikowane i leczone według podobnych zasad.
Czy każda torbiel jajnika to rak?
Nie. Torbiele są częstym znaleziskiem, szczególnie przed menopauzą. Wiele z nich ma charakter czynnościowy, łagodny lub związany z cyklem miesiączkowym. O ryzyku decydują między innymi wiek, menopauza, wygląd zmiany w USG, jej wielkość, części lite, unaczynienie, objawy i historia rodzinna.
Jakie objawy może powodować?
Objawy bywają nieswoiste. Do najczęściej zgłaszanych należą:
- utrzymujące się powiększenie lub rozdęcie brzucha;
- uczucie pełności i szybkie uczucie sytości;
- zmniejszenie apetytu;
- ból podbrzusza lub miednicy;
- częstsze oddawanie moczu lub naglące parcie.
Mogą występować również zmiana rytmu wypróżnień, zmęczenie, niewyjaśniona utrata masy ciała albo zwiększenie obwodu brzucha.
Większego znaczenia nabierają objawy nowe, utrzymujące się, często powracające lub nasilające się. Wzdęcia są bardzo częste i zwykle mają łagodną przyczynę, ale trwałe rozdęcie brzucha połączone z szybkim uczuciem sytości albo bólem miednicy wymaga oceny.
Czynniki ryzyka i dziedziczność
Ryzyko raka jajnika wzrasta przede wszystkim wraz z wiekiem. Znaczenie mają także określone czynniki genetyczne i rodzinne.
Do najważniejszych należą patogenne warianty genów BRCA1 i BRCA2 oraz genów związanych z zespołem Lyncha. Historia raka jajnika lub niektórych innych nowotworów w rodzinie może być wskazaniem do dokładniejszej oceny ryzyka.
Nie oznacza to, że każda pacjentka z rakiem jajnika ma dziedziczną mutację. U części chorych diagnostyka genetyczna lub molekularna może mieć znaczenie dla wyboru leczenia oraz dla biologicznych krewnych pacjentki.
Czy istnieje badanie przesiewowe?
Dla kobiet z populacji ogólnej nie ma obecnie skutecznego programu badań przesiewowych porównywalnego z profilaktyką raka szyjki macicy. Rutynowe wykonywanie USG lub CA125 u wszystkich zdrowych kobiet bez objawów nie jest uznanym sposobem przesiewowego wykrywania raka jajnika.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Konsultacja jest wskazana przy utrzymujących się lub regularnie powracających objawach, takich jak:
- powiększenie lub rozdęcie brzucha;
- szybkie uczucie sytości lub utrata apetytu;
- ból brzucha albo miednicy;
- częste oddawanie moczu i naglące parcia;
- niewyjaśniona utrata masy ciała;
- zmiana rytmu wypróżnień;
- wyczuwalny guz brzucha lub miednicy.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Pilnej oceny wymaga nagły bardzo silny ból brzucha lub miednicy, ból z powtarzającymi się wymiotami, gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego, znaczna duszność, objawy niedrożności przewodu pokarmowego albo utrata przytomności. W przypadku zagrożenia zdrowia lub życia należy zadzwonić pod numer 112 lub 999 albo zgłosić się do SOR.
Jak rozpoznaje się raka jajnika?
Diagnostyka obejmuje kilka etapów. Lekarz bierze pod uwagę objawy, wiek, menopauzę, wywiad rodzinny, wynik badania ginekologicznego, badania obrazowe oraz wybrane badania laboratoryjne.
Rola USG
USG jest jednym z podstawowych badań przy ocenie jajników i zmian przydatków. Pozwala ocenić wielkość i budowę zmiany, obecność części litych i torbielowatych, przegród, brodawek, nieregularności, przepływu krwi oraz płynu w jamie brzusznej.
Na podstawie całego obrazu można oszacować prawdopodobieństwo łagodnego albo złośliwego charakteru zmiany. USG nie daje jednak stuprocentowej pewności histopatologicznej.
Jeżeli obraz budzi podejrzenie nowotworu, dalsza diagnostyka może obejmować tomografię komputerową, a w wybranych sytuacjach rezonans magnetyczny lub inne badania.
Co oznacza wynik CA125?
CA125 jest markerem oznaczanym we krwi, który może być podwyższony u części pacjentek z rakiem jajnika. Nie jest jednak samodzielnym „testem na raka jajnika”.
Stężenie CA125 może wzrastać także w stanach nienowotworowych, między innymi przy endometriozie, miesiączce, mięśniakach, stanach zapalnych i innych chorobach jamy brzusznej. Prawidłowy wynik również nie wyklucza raka.
Wynik musi być interpretowany łącznie z wiekiem, objawami, menopauzą, obrazem USG i innymi badaniami. Nie powinno się wykonywać CA125 samodzielnie i interpretować wyniku bez konsultacji.
Czy rozpoznanie wymaga histopatologii?
Tak. Ostateczne rozpoznanie rodzaju nowotworu wymaga oceny tkanki przez patomorfologa. Materiał może pochodzić z operacji albo, w odpowiednio dobranej sytuacji, z biopsji.
Jak wygląda leczenie?
Leczenie zależy od typu histologicznego, stopnia zaawansowania, możliwości usunięcia zmian, wieku i stanu zdrowia pacjentki, wcześniejszego leczenia oraz profilu molekularnego nowotworu.
Podstawowymi metodami w nabłonkowym raku jajnika są:
- leczenie chirurgiczne;
- chemioterapia;
- w określonych sytuacjach leczenie podtrzymujące lub ukierunkowane molekularnie.
Sposób i kolejność leczenia nie są takie same dla każdej pacjentki. Leczenie powinno być planowane przez zespół specjalistów z uwzględnieniem chirurgii, terapii systemowej, diagnostyki obrazowej, patologii i oceny molekularnej.
Czy operacja zawsze jest pierwsza?
Nie. U części pacjentek możliwa jest pierwotna operacja. W innych przypadkach leczenie może rozpocząć się od chemioterapii, a operację wykonuje się w kolejnym etapie. Decyzja zależy od rozległości choroby, stanu pacjentki i możliwości osiągnięcia odpowiedniego efektu chirurgicznego.
Operacja, leczenie podtrzymujące i BRCA
Chirurgia jest jednym z kluczowych elementów leczenia. Jej celem może być określenie zaawansowania, usunięcie nowotworu oraz – w chorobie zaawansowanej – usunięcie możliwie wszystkich widocznych ognisk.
Po uzyskaniu odpowiedzi na leczenie podstawowe u części pacjentek można zastosować terapię podtrzymującą, która ma wydłużyć okres kontroli choroby. Wybór zależy między innymi od cech molekularnych guza, wcześniejszego leczenia i odpowiedzi na chemioterapię.
Dlaczego bada się BRCA?
Patogenny wariant BRCA może wskazywać na dziedziczną predyspozycję, mieć znaczenie dla biologii guza i wpływać na kwalifikację do określonego leczenia. Jeśli wykryta zmiana ma charakter dziedziczny, znaczenie może mieć również konsultacja krewnych pacjentki.
Płodność, nawrót i kontrole
W bardzo wybranych wczesnych przypadkach określonych typów nowotworów u młodych pacjentek może być możliwe leczenie oszczędzające płodność. Decyzja wymaga starannej kwalifikacji onkologicznej. W bardziej zaawansowanym nabłonkowym raku jajnika zachowanie płodności zazwyczaj nie jest możliwe.
Rak jajnika może nawrócić, szczególnie w zaawansowanych postaciach. Ryzyko zależy od stadium początkowego, biologii nowotworu, efektu operacji, odpowiedzi na leczenie i profilu molekularnego.
Kontrole po leczeniu obejmują przede wszystkim wywiad dotyczący nowych objawów, badanie kliniczne i ocenę następstw terapii. W odpowiednich sytuacjach wykonuje się również badania obrazowe, laboratoryjne lub ocenę markera, jeśli wcześniej był przydatny w monitorowaniu choroby.
Jak przygotować się do konsultacji?
Jeżeli wykonano już badania dotyczące jajników lub jamy brzusznej, warto zabrać:
- wyniki i obrazy USG;
- opisy tomografii lub rezonansu;
- wyniki CA125 i innych oznaczonych markerów;
- wcześniejsze wyniki histopatologiczne;
- dokumentację wcześniejszych operacji.
Warto przygotować informacje o czasie trwania objawów, zwiększaniu się obwodu brzucha, szybkim uczuciu sytości, zmianach apetytu, bólu, menopauzie oraz występowaniu w rodzinie raka jajnika, piersi, trzustki, prostaty lub jelita grubego.
Jeżeli w rodzinie stwierdzono mutację genetyczną, należy przekazać lekarzowi dokładną informację o jej rodzaju. Porównanie kolejnych badań może być bardziej przydatne niż pojedynczy wynik.
Najczęściej zadawane pytania
1. Czy torbiel jajnika oznacza raka?
Nie. Większość torbieli, zwłaszcza przed menopauzą, jest łagodna. O ryzyku decydują między innymi obraz USG, wiek, menopauza, objawy i inne wyniki, a nie sama obecność torbieli.
2. Czy wysoki CA125 oznacza raka jajnika?
Nie. CA125 może być podwyższony w wielu chorobach łagodnych. Wynik trzeba interpretować razem z objawami, wiekiem i obrazem USG. Prawidłowy CA125 również nie wyklucza nowotworu.
3. Czy rak jajnika zawsze powoduje powiększenie brzucha?
Nie zawsze. Może powodować trwałe rozdęcie lub zwiększenie obwodu brzucha, szczególnie w bardziej zaawansowanej chorobie, ale część pacjentek ma początkowo inne lub bardzo dyskretne objawy.
4. Czy raka jajnika można wykryć zwykłym USG?
USG jest bardzo ważne i może wykazać zmianę o cechach podejrzanych. Nie pozwala jednak samo ostatecznie rozpoznać typu raka. Rozpoznanie wymaga oceny histopatologicznej.
5. Czy rak jajnika jest dziedziczny?
Część przypadków tak, szczególnie przy patogennych wariantach BRCA1 lub BRCA2 oraz niektórych innych zespołach genetycznych. Zachorowanie nie oznacza jednak automatycznie dziedzicznej mutacji.
6. Czy raka jajnika zawsze operuje się od razu?
Nie. U części pacjentek operacja jest pierwszym etapem, a u innych stosuje się najpierw leczenie systemowe, a dopiero później zabieg. Decyzja zależy od rozległości choroby i stanu pacjentki.
7. Czy po leczeniu raka jajnika można mieć dzieci?
W bardzo wybranych wczesnych postaciach niektórych nowotworów możliwe jest leczenie oszczędzające płodność. Każda taka decyzja wymaga indywidualnej kwalifikacji onkologicznej.
8. Czy rak jajnika może wrócić po leczeniu?
Tak. Nawrót jest możliwy, a ryzyko zależy przede wszystkim od stadium i biologii nowotworu. Sposób leczenia nawrotu dobiera się do wcześniejszej terapii i cech guza.
Rak jajnika – konsultacja w Bydgoszczy
Rak jajnika może powodować nieswoiste dolegliwości, między innymi utrzymujące się rozdęcie brzucha, szybkie uczucie sytości, ból miednicy oraz częstsze parcie na mocz. Objawy te najczęściej mają inne przyczyny, ale jeśli są nowe, uporczywe lub często nawracają, wymagają wyjaśnienia.
Samo wykrycie guza albo torbieli jajnika nie oznacza nowotworu. Diagnostyka opiera się na ocenie klinicznej, USG, odpowiednio dobranych badaniach laboratoryjnych i obrazowych oraz badaniu histopatologicznym.
Sprawdź także: ginekolog Bydgoszcz, USG ginekologiczne, guz przydatków i podejrzenie zmiany jajnika, torbiele jajnika.
