Objawy nadczynności i zmiany masy ciała

Jakie objawy może powodować nadczynność tarczycy?

Objawy mogą rozwijać się stopniowo albo pojawić się w stosunkowo krótkim czasie. Ich nasilenie zależy między innymi od stopnia nadmiaru hormonów, wieku i chorób współistniejących.

Do częstych objawów należą:

• kołatanie serca,
• przyspieszone bicie serca,
• niekiedy zaburzenia rytmu serca,
• drżenie rąk,
• nadmierna potliwość,
• nietolerancja wysokiej temperatury,
• uczucie gorąca,
• nerwowość i drażliwość,
• niepokój,
• problemy ze snem,
• osłabienie mięśni,
• łatwe męczenie się,
• zwiększona częstość wypróżnień,
• utrata masy ciała mimo zachowanego lub zwiększonego apetytu,
• zaburzenia miesiączkowania.

U części pacjentów pojawia się również powiększenie tarczycy, czyli wole.

Nie każdy chory ma wszystkie wymienione dolegliwości. U osób starszych objawy mogą być mniej typowe – czasami dominują osłabienie, spadek apetytu, pogorszenie tolerancji wysiłku lub wycofanie zamiast wyraźnego pobudzenia.

Czy można mieć nadczynność tarczycy i nie chudnąć?

Tak. Utrata masy ciała jest częstym, ale nie obowiązkowym objawem.

Nadmiar hormonów tarczycy może zwiększać wydatek energetyczny organizmu, jednak jednocześnie często zwiększa apetyt. U części osób większe spożycie kalorii może ograniczać spadek masy ciała.

Brak chudnięcia nie wyklucza więc nadczynności tarczycy.

Podobnie sama utrata masy ciała nie oznacza, że jej przyczyną jest tarczyca – może mieć wiele innych przyczyn i wymaga oceny całego obrazu klinicznego.

Przyczyny nadmiaru hormonów tarczycy

Co może powodować nadczynność tarczycy i inne postacie tyreotoksykozy?

Nadczynność nie jest jedną chorobą. Jest zaburzeniem, które może mieć różne przyczyny. Nadmiar hormonów może też pochodzić spoza tarczycy lub wynikać z uwalniania jej zapasów – wtedy mówimy o tyreotoksykozie bez nadczynności.

Do najważniejszych należą:

Choroba Gravesa-Basedowa

Jest chorobą autoimmunologiczną, w której przeciwciała pobudzają receptor dla TSH i stymulują tarczycę do nadmiernej produkcji hormonów.

Jest jedną z najczęstszych przyczyn nadczynności tarczycy. Ze względu na jej znaczenie, mechanizm, możliwe objawy oczne i specyficzne zasady postępowania powinna być traktowana jako osobna jednostka chorobowa.

Guzek autonomiczny

Pojedynczy guzek tarczycy może zacząć wytwarzać hormony niezależnie od prawidłowych mechanizmów regulujących pracę gruczołu.

Taki guzek określa się jako autonomiczny lub toksyczny.

Wole wieloguzkowe nadczynne

W tarczycy może znajdować się kilka obszarów produkujących hormony niezależnie od TSH. Problem częściej obserwuje się w starszych grupach wiekowych.

Nadmierna podaż jodu

U podatnych osób duża ilość jodu może wywołać lub nasilić nadczynność tarczycy.

Jod może znajdować się nie tylko w suplementach, ale również w niektórych lekach i preparatach. Nie należy więc samodzielnie przyjmować dużych dawek jodu w celu „poprawienia pracy tarczycy”.

Nadmierna ilość stosowanych hormonów tarczycy

U osoby leczonej z powodu niedoczynności tarczycy zbyt duża ilość przyjmowanego hormonu może prowadzić do tyreotoksykozy polekowej. Nie oznacza to nadmiernej produkcji hormonów przez samą tarczycę.

W takiej sytuacji lekarz ocenia wyniki badań i stosowane leczenie.

Czy zapalenie tarczycy może dawać objawy nadczynności?

Tak, ale mechanizm jest inny niż w typowej nadczynności tarczycy.

W niektórych zapaleniach dochodzi do uszkodzenia komórek gruczołu i uwolnienia zgromadzonych w nich wcześniej hormonów. Powoduje to przejściową tyreotoksykozę.

Może tak przebiegać między innymi:

• podostre zapalenie tarczycy,
• bezbolesne zapalenie tarczycy,
• poporodowe zapalenie tarczycy.

Po fazie nadmiaru hormonów może następnie pojawić się okres niedoczynności, a czynność tarczycy u części pacjentów może z czasem wrócić do normy.

Ma to istotne znaczenie terapeutyczne, ponieważ leki hamujące produkcję hormonów tarczycy nie działają na hormon, który został już wcześniej wytworzony i jedynie uwalnia się z uszkodzonych komórek.

Ustalanie przyczyny i wpływ biotyny

Jak ustala się przyczynę nadczynności tarczycy?

Samo stwierdzenie obniżonego TSH i podwyższonych hormonów nie odpowiada jeszcze na pytanie, dlaczego doszło do nadczynności.

U osób dorosłych z potwierdzoną tyreotoksykozą NICE zaleca oznaczenie przeciwciał przeciwko receptorowi TSH – TRAb – w celu potwierdzenia choroby Gravesa-Basedowa.

Jeżeli przeciwciała są ujemne, w odpowiednich sytuacjach można rozważyć badanie izotopowe tarczycy pozwalające ocenić aktywność poszczególnych obszarów gruczołu.

Czy przy nadczynności tarczycy zawsze wykonuje się USG?

Nie.

USG bardzo dobrze pokazuje budowę tarczycy, ale nie zawsze odpowiada na pytanie o przyczynę nadmiernej produkcji hormonów.

Według NICE u dorosłego z tyreotoksykozą USG należy rozważać przede wszystkim wtedy, gdy występuje wyczuwalny guzek tarczycy.

Dlatego samo obniżone TSH nie jest automatycznym wskazaniem do wykonywania kolejnych badań obrazowych. Zakres diagnostyki powinien wynikać z wywiadu, badania pacjenta oraz wyników laboratoryjnych.

Czy biotyna może zaburzyć wyniki badań tarczycy?

Tak. Duże ilości biotyny przyjmowanej w suplementach mogą wpływać na niektóre metody laboratoryjne i prowadzić do fałszywie nieprawidłowych wyników badań tarczycy.

Biotyna znajduje się między innymi w części preparatów przeznaczonych na włosy i paznokcie.

Dlatego przed interpretacją wyników lekarz powinien wiedzieć o stosowanych suplementach. NICE od 2023 roku wyraźnie zaleca uwzględnianie spożycia biotyny podczas diagnostyki podejrzewanych zaburzeń czynności tarczycy.

Jak wygląda leczenie nadczynności tarczycy?

Nie ma jednej metody odpowiedniej dla każdego pacjenta.

Sposób leczenia zależy przede wszystkim od:

• przyczyny nadczynności,
• stopnia jej nasilenia,
• wieku,
• wielkości tarczycy,
• obecności guzków,
• chorób współistniejących,
• planów dotyczących ciąży,
• możliwej orbitopatii tarczycowej,
• wcześniejszego leczenia.

Podstawowe możliwości obejmują:

Leki przeciwtarczycowe

Leki te ograniczają wytwarzanie hormonów przez tarczycę.

Stosuje się je między innymi w chorobie Gravesa-Basedowa, a także w określonych sytuacjach przy nadczynnych guzkach lub przed innymi metodami leczenia.

Nie są natomiast skutecznym leczeniem tyreotoksykozy wynikającej wyłącznie z uwalniania wcześniej wytworzonych hormonów podczas zapalenia tarczycy.

Podczas przyjmowania leków przeciwtarczycowych gorączka lub silny ból gardła mogą oznaczać rzadki, ale groźny spadek liczby białych krwinek. Nie przyjmuj kolejnej dawki leku przeciwtarczycowego i pilnie skontaktuj się z lekarzem w celu wykonania morfologii krwi; wznowienie leczenia wymaga jego zgody. Żółtaczka, ciemny mocz lub nasilony ból brzucha również wymagają pilnego kontaktu z lekarzem. Poza takimi sytuacjami nie zmieniaj leczenia samodzielnie.

Leczenie objawowe

Lekarz może zastosować leki zmniejszające niektóre objawy związane z nadmiernym pobudzeniem organizmu, na przykład przyspieszoną czynność serca czy drżenie rąk.

Takie leczenie może poprawiać samopoczucie, ale samo nie usuwa przyczyny nadczynności tarczycy.

Leczenie radiojodem

Radioaktywny jod jest wychwytywany przez komórki tarczycy i może być stosowany jako leczenie prowadzące do zmniejszenia aktywności nadczynnej tkanki.

Metoda znajduje zastosowanie między innymi w części przypadków choroby Gravesa-Basedowa oraz w nadczynności związanej z autonomicznymi guzkami.

Po leczeniu może rozwinąć się niedoczynność tarczycy wymagająca późniejszego stosowania hormonów.

Radiojodu nie stosuje się podczas ciąży i karmienia piersią.

Leczenie operacyjne

Operacja tarczycy może być rozważana między innymi wtedy, gdy gruczoł jest znacznie powiększony i powoduje ucisk, istnieje podejrzenie nowotworu, występuje nadczynność związana z określonymi zmianami guzkowymi albo inne metody leczenia są nieodpowiednie.

Rodzaj zabiegu zależy od przyczyny choroby.

Jak przygotować się do konsultacji endokrynologicznej?

Jeżeli wykonano już badania tarczycy, warto zabrać wcześniejsze wyniki, szczególnie:

• TSH,
• FT4,
• FT3,
• TRAb, jeżeli były oznaczane,
• wcześniejsze wyniki badań obrazowych tarczycy, jeżeli zostały wykonane.

Warto również przygotować informacje:

• od kiedy występują objawy,
• czy pojawiają się kołatania serca,
• czy zmieniła się masa ciała,
• czy zmieniła się tolerancja temperatury,
• czy występują drżenia rąk,
• czy pojawiły się zaburzenia miesiączkowania,
• czy w rodzinie występowały choroby tarczycy.

Należy przygotować pełną listę stosowanych leków oraz suplementów, także dostępnych bez recepty. Szczególnie istotne są preparaty zawierające jod lub biotynę.

Kobieta powinna poinformować lekarza o ciąży lub jej planowaniu.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków stosowanych z powodu chorób tarczycy tylko w celu przygotowania się do konsultacji. Wyjątkiem jest podejrzenie poważnego działania niepożądanego leku przeciwtarczycowego – postępowanie przy gorączce lub silnym bólu gardła opisano w sekcji o leczeniu.