Niedoczynność tarczycy – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie w Bydgoszczy
Niedoczynność tarczycy to stan, w którym organizm ma zbyt mało hormonów tarczycy w stosunku do swoich potrzeb. Hormony te wpływają między innymi na tempo przemiany materii, pracę serca, układu nerwowego, mięśni oraz przewodu pokarmowego. Gdy jest ich za mało, wiele procesów zachodzących w organizmie stopniowo zwalnia.
Objawy niedoczynności tarczycy często rozwijają się powoli i mogą być mało charakterystyczne. Należą do nich między innymi przewlekłe zmęczenie, nadmierna senność, uczucie zimna, sucha skóra, zaparcia, pogorszenie koncentracji czy zwiększenie masy ciała. Takie dolegliwości mogą jednak występować także w wielu innych chorobach, dlatego na podstawie samych objawów nie można rozpoznać niedoczynności tarczycy.
Diagnostyką zaburzeń czynności tarczycy zajmuje się między innymi lekarz endokrynolog. Podstawowe znaczenie mają badania laboratoryjne oceniające stężenie TSH i hormonów tarczycy.
Sprawdź konsultacje z zakresu endokrynologii w OMEGA Medical Clinics w Bydgoszczy.
Czym jest niedoczynność tarczycy?
Niedoczynność tarczycy oznacza niedostateczne działanie hormonów tarczycy w organizmie. Tarczyca jest niewielkim gruczołem położonym w przedniej części szyi. Wytwarza przede wszystkim tyroksynę (T4) oraz trójjodotyroninę (T3), które uczestniczą w regulacji metabolizmu i wpływają na funkcjonowanie wielu narządów.
Najczęściej problem dotyczy samej tarczycy. Mówimy wtedy o pierwotnej niedoczynności tarczycy. Znacznie rzadziej niedobór hormonów tarczycy wynika z zaburzeń pracy przysadki mózgowej lub podwzgórza, które odpowiadają za regulowanie jej czynności.
Niedoczynność może mieć postać jawną albo subkliniczną.
W jawnej pierwotnej niedoczynności tarczycy stężenie TSH jest zazwyczaj podwyższone, a stężenie wolnej tyroksyny (FT4) obniżone.
W subklinicznej niedoczynności tarczycy TSH jest podwyższone, natomiast FT4 pozostaje w zakresie wartości referencyjnych. Taka postać może nie powodować żadnych dolegliwości albo dawać jedynie niewielkie i niespecyficzne objawy.
Niedoczynność tarczycy nie jest tym samym co choroba Hashimoto. Choroba Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną tarczycy i może prowadzić do jej niedoczynności, natomiast niedoczynność tarczycy może mieć również wiele innych przyczyn.
Jakie objawy może powodować niedoczynność tarczycy?
Objawy zależą od stopnia niedoboru hormonów, czasu trwania choroby, wieku oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. U części osób rozwijają się przez wiele miesięcy lub lat.
Do częstych objawów należą:
- przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
- zwiększona senność,
- uczucie zimna większe niż u innych osób,
- sucha i chłodna skóra,
- pogorszenie kondycji włosów i zwiększone ich wypadanie,
- zaparcia,
- łatwiejsze zwiększanie masy ciała lub trudności z jej zmniejszeniem,
- wolniejsze tempo myślenia i problemy z koncentracją,
- pogorszenie pamięci,
- obniżony nastrój,
- bóle lub osłabienie mięśni,
- bóle stawów,
- obrzęk twarzy lub powiek,
- zwolnienie czynności serca.
U kobiet mogą pojawiać się również zaburzenia miesiączkowania, obfitsze miesiączki lub problemy związane z płodnością.
W łagodnej, subklinicznej niedoczynności tarczycy objawy mogą być bardzo dyskretne albo nie występować wcale.
Zmęczenie, przyrost masy ciała, zaparcia czy pogorszenie nastroju nie są objawami charakterystycznymi wyłącznie dla chorób tarczycy. Mogą pojawiać się między innymi w niedokrwistości, zaburzeniach snu, depresji oraz innych zaburzeniach hormonalnych i metabolicznych. Rozpoznanie wymaga więc oceny klinicznej oraz badań laboratoryjnych.
Jakie są przyczyny niedoczynności tarczycy?
Niedoczynność tarczycy może rozwijać się z różnych przyczyn.
Jedną z częstych przyczyn jest przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, czyli choroba Hashimoto. Układ odpornościowy reaguje wtedy przeciwko własnym komórkom tarczycy, co z czasem może prowadzić do ograniczenia produkcji hormonów.
Do innych przyczyn należą między innymi:
- przebyte operacje tarczycy,
- leczenie radioaktywnym jodem,
- napromienianie okolicy szyi,
- niektóre zapalenia tarczycy,
- wybrane leki wpływające na funkcjonowanie gruczołu,
- zaburzenia podaży jodu,
- wrodzone zaburzenia rozwoju lub działania tarczycy.
Znacznie rzadziej przyczyną niedoczynności jest choroba przysadki mózgowej lub podwzgórza.
Kto ma większe ryzyko niedoczynności tarczycy?
Ryzyko może być większe między innymi u osób:
- z innymi chorobami autoimmunologicznymi,
- z chorobami tarczycy występującymi w rodzinie,
- po operacji tarczycy lub leczeniu radiojodem,
- przyjmujących określone leki mogące wpływać na tarczycę,
- z przebytą radioterapią okolicy szyi,
- w starszym wieku,
- u kobiet, w tym również w określonych okresach związanych z ciążą i połogiem.
Występowanie czynnika ryzyka nie oznacza jednak, że u danej osoby rozwinie się niedoczynność tarczycy.
Konsultacja i objawy alarmowe
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Planowa konsultacja jest wskazana, gdy przez dłuższy czas występują objawy takie jak niewyjaśnione zmęczenie, nadmierna senność, uczucie zimna, zaparcia, pogorszenie koncentracji, sucha skóra czy niewytłumaczalne zmiany masy ciała.
Konsultacji wymagają także nieprawidłowe wyniki TSH lub FT4, nawet jeżeli pacjent nie odczuwa wyraźnych dolegliwości.
Szczególnego omówienia z lekarzem wymagają zaburzenia czynności tarczycy u kobiet planujących ciążę lub będących w ciąży. Zapotrzebowanie na hormony tarczycy oraz zasady monitorowania w tym okresie są odmienne od stosowanych u pozostałych dorosłych.
Po potwierdzeniu ciąży osoba leczona z powodu niedoczynności tarczycy powinna niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, ponieważ zapotrzebowanie na lewotyroksynę może się zmienić. Leczenia nie należy odstawiać samodzielnie.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Ciężka, długo nieleczona niedoczynność tarczycy może bardzo rzadko prowadzić do skrajnego spowolnienia funkcji organizmu, określanego jako śpiączka hipometaboliczna lub śpiączka w przebiegu obrzęku śluzowatego.
Pilnej oceny medycznej wymagają między innymi zaburzenia świadomości, znaczne obniżenie temperatury ciała, nasilone zaburzenia oddychania lub inne objawy gwałtownego pogorszenia stanu ogólnego.
W przypadku nagłego zagrożenia zdrowia lub życia, zwłaszcza zaburzeń świadomości lub nasilonych trudności w oddychaniu, należy zadzwonić pod numer 112 lub 999. Nie należy samodzielnie prowadzić samochodu ani czekać na planową konsultację.
Diagnostyka: TSH, FT4, przeciwciała i USG
Jak rozpoznaje się niedoczynność tarczycy?
Podstawą diagnostyki jest wywiad lekarski oraz badania laboratoryjne.
Lekarz pyta między innymi o występujące objawy, choroby tarczycy w rodzinie, wcześniejsze leczenie tarczycy, inne choroby autoimmunologiczne oraz stosowane leki i suplementy.
U większości dorosłych z podejrzeniem pierwotnego zaburzenia czynności tarczycy podstawowym badaniem jest oznaczenie TSH, czyli hormonu przysadki regulującego pracę tarczycy.
Jeżeli TSH jest podwyższone, jego wynik interpretuje się przede wszystkim razem ze stężeniem FT4 – wolnej tyroksyny.
Typowy obraz jawnej pierwotnej niedoczynności tarczycy obejmuje podwyższone TSH i obniżone FT4.
W subklinicznej niedoczynności TSH jest podwyższone, ale FT4 pozostaje w zakresie referencyjnym.
Jeżeli podejrzewa się zaburzenia pracy przysadki, oznacza się od początku zarówno TSH, jak i FT4. Sam wynik TSH nie wystarcza wtedy do oceny czynności tarczycy.
Czy bada się przeciwciała tarczycowe?
W określonych sytuacjach lekarz może zlecić oznaczenie przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej – anty-TPO. Pomagają one ocenić, czy podłożem zaburzeń może być proces autoimmunologiczny.
Samo stwierdzenie przeciwciał nie jest jednak równoznaczne z rozpoznaniem niedoczynności tarczycy.
Czy zawsze potrzebne jest USG tarczycy?
Nie. Niedoczynność tarczycy jest przede wszystkim zaburzeniem czynności gruczołu i jej rozpoznanie opiera się głównie na badaniach laboratoryjnych.
USG tarczycy może być potrzebne z innych wskazań, na przykład gdy w badaniu szyi stwierdza się powiększenie tarczycy lub zmianę ogniskową. Sam nieprawidłowy wynik TSH nie oznacza automatycznie konieczności wykonywania USG.
W niektórych przypadkach konieczne jest również wykluczenie innych przyczyn podobnych objawów.
Jak wygląda leczenie niedoczynności tarczycy?
Podstawowym leczeniem jawnej pierwotnej niedoczynności tarczycy jest uzupełnianie brakującego hormonu w postaci lewotyroksyny, która jest syntetycznym odpowiednikiem tyroksyny wytwarzanej przez tarczycę.
Celem leczenia jest wyrównanie niedoboru hormonów tarczycy i poprawa związanych z nim dolegliwości.
Dobór leczenia jest indywidualny. Lekarz bierze pod uwagę między innymi:
- wyniki TSH i FT4,
- wiek pacjenta,
- nasilenie niedoczynności,
- masę ciała,
- choroby współistniejące,
- choroby układu sercowo-naczyniowego,
- ciążę lub jej planowanie.
Po rozpoczęciu leczenia lub zmianie sposobu terapii konieczna jest kontrola badań laboratoryjnych. Hormony tarczycy działają długotrwale, dlatego również poprawa wyników i ustępowanie objawów może wymagać czasu.
Lewotyroksynę należy przyjmować regularnie, zgodnie z zaleceniem lekarza. Sposób przyjmowania w stosunku do posiłków oraz innych leków i suplementów, w tym wapnia i żelaza, warto uzgodnić z lekarzem lub farmaceutą. Nie należy samodzielnie zmieniać dawki ani przerywać leczenia.
Niedoczynność subkliniczna i przebieg choroby
Czy subkliniczną niedoczynność tarczycy zawsze trzeba leczyć?
Nie. Samo niewielkie podwyższenie TSH nie oznacza automatycznie konieczności rozpoczęcia leczenia.
Decyzja zależy między innymi od stopnia podwyższenia TSH, występujących objawów, wieku, obecności przeciwciał przeciwtarczycowych, chorób współistniejących oraz indywidualnej sytuacji pacjenta.
W części przypadków lekarz może zalecić obserwację i okresową kontrolę TSH oraz FT4.
Jak przebiega niedoczynność tarczycy i czy może powodować powikłania?
Przebieg zależy przede wszystkim od przyczyny choroby.
Jeżeli doszło do trwałego uszkodzenia lub usunięcia tarczycy, niedobór hormonów może mieć charakter przewlekły i wymagać długotrwałego leczenia. W innych sytuacjach, na przykład w części zapaleń tarczycy, zaburzenia mogą być przejściowe.
Nieleczona lub niewłaściwie kontrolowana niedoczynność może między innymi wpływać na stężenie lipidów we krwi, układ sercowo-naczyniowy, płodność i przebieg ciąży.
Ciężka, długo utrzymująca się niedoczynność może prowadzić do poważnych zaburzeń ogólnoustrojowych, choć przy współczesnej diagnostyce i leczeniu takie sytuacje występują rzadko.
Osoby leczone lewotyroksyną z powodu pierwotnej niedoczynności tarczycy wymagają okresowej kontroli TSH. Po ustabilizowaniu leczenia często wystarcza kontrola raz w roku, ale jej częstotliwość ustala lekarz stosownie do sytuacji pacjenta. Przy podejrzeniu choroby przysadki zakres badań wymaga odrębnego ustalenia przez lekarza.
Czy niedoczynności tarczycy można zapobiegać?
Nie wszystkim postaciom niedoczynności tarczycy można zapobiec.
Nie ma potwierdzonego sposobu zapobiegania autoimmunologicznemu uszkodzeniu tarczycy, które może występować między innymi w chorobie Hashimoto. Nie można również zapobiec niedoczynności będącej koniecznym następstwem całkowitego usunięcia tarczycy.
Istotne jest natomiast odpowiednio wczesne wykrywanie zaburzeń u osób należących do grup zwiększonego ryzyka oraz kontrolowanie czynności tarczycy po operacji, leczeniu radiojodem czy w przypadku stosowania niektórych leków wpływających na tarczycę.
Preparatów zawierających duże ilości jodu nie należy przyjmować samodzielnie w celu „poprawienia pracy tarczycy”. Zarówno niedobór, jak i nadmiar jodu mogą zaburzać jej funkcjonowanie.
Jak przygotować się do konsultacji endokrynologicznej?
Przed wizytą warto zebrać wcześniejsze wyniki badań dotyczących tarczycy, szczególnie TSH i FT4, jeżeli były wykonywane.
Pomocne jest zapisanie:
- od kiedy występują dolegliwości,
- które objawy są najbardziej nasilone,
- czy zmieniały się w ostatnich miesiącach,
- czy w rodzinie występowały choroby tarczycy,
- czy wykonywano wcześniej operację lub inne leczenie tarczycy,
- czy występują inne choroby autoimmunologiczne.
Warto przygotować również listę przyjmowanych leków i suplementów. Dotyczy to także preparatów dostępnych bez recepty. Szczególnie istotna może być informacja o stosowaniu biotyny, ponieważ jej duże dawki mogą wpływać na wyniki niektórych badań hormonalnych.
Kobiety planujące ciążę powinny przekazać tę informację lekarzowi.
Najczęstsze pytania o niedoczynność tarczycy
Czy niedoczynność tarczycy zawsze powoduje tycie?
Nie. Niedoczynność tarczycy może sprzyjać zwiększeniu masy ciała i utrudniać jej redukcję, ale skala zmian jest różna u poszczególnych osób. Znaczna nadwaga lub otyłość zwykle nie mogą być wyjaśnione wyłącznie zaburzeniami czynności tarczycy.
Czy wysokie TSH oznacza niedoczynność tarczycy?
Nie zawsze. Wynik TSH powinien być oceniany w odniesieniu do zakresu referencyjnego laboratorium i najczęściej interpretowany razem z FT4. Podwyższone TSH przy prawidłowym FT4 może wskazywać na subkliniczną niedoczynność tarczycy, a dalsze postępowanie zależy od sytuacji klinicznej.
Czy niedoczynność tarczycy i Hashimoto to ta sama choroba?
Nie. Niedoczynność tarczycy opisuje stan niedoboru hormonów tarczycy, natomiast Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną, która może stopniowo prowadzić do niedoczynności. Niedoczynność może również wystąpić z wielu innych powodów, na przykład po operacji tarczycy.
Czy niedoczynność tarczycy można wyleczyć?
Zależy to od jej przyczyny. Jeżeli niedoczynność wynika z trwałego uszkodzenia lub usunięcia tarczycy, leczenie hormonalne może być potrzebne przez całe życie. Niektóre postacie związane z zapaleniem tarczycy mogą być natomiast przejściowe.
Czy przy niedoczynności tarczycy zawsze trzeba przyjmować leki?
Nie w każdej sytuacji. Jawna pierwotna niedoczynność tarczycy zazwyczaj wymaga uzupełniania hormonów. W przypadku łagodnej niedoczynności subklinicznej lekarz może w określonych sytuacjach zalecić obserwację zamiast natychmiastowego rozpoczęcia leczenia.
Czy dieta może zastąpić leczenie niedoczynności tarczycy?
Nie w przypadku rzeczywistego niedoboru hormonów wymagającego leczenia. Dieta nie zastępuje brakującego hormonu tarczycy. Nie powinno się również samodzielnie stosować dużych dawek jodu ani suplementów reklamowanych jako preparaty „na tarczycę”.
Czy niedoczynność tarczycy ma znaczenie podczas planowania ciąży?
Tak. Prawidłowa czynność tarczycy jest szczególnie ważna w okresie planowania ciąży oraz podczas jej trwania. Kobieta z rozpoznaną niedoczynnością lub nieprawidłowym TSH powinna omówić wyniki z lekarzem, ponieważ zasady oceny i monitorowania czynności tarczycy w ciąży są szczególne.
Czy można mieć niedoczynność tarczycy bez żadnych objawów?
Tak. Szczególnie łagodna i subkliniczna niedoczynność może przebiegać bez wyraźnych dolegliwości. Z tego powodu rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na samopoczuciu pacjenta, lecz na połączeniu obrazu klinicznego z wynikami badań.
Niedoczynność tarczycy – podsumowanie
Niedoczynność tarczycy może rozwijać się stopniowo, a jej objawy często przypominają dolegliwości występujące w innych chorobach. Dlatego przewlekłe zmęczenie, uczucie zimna, problemy z koncentracją czy zmiany masy ciała nie wystarczają do postawienia rozpoznania.
Podstawą diagnostyki są odpowiednio dobrane badania laboratoryjne oraz ich interpretacja w kontekście objawów i stanu zdrowia pacjenta. W przypadku potwierdzenia niedoczynności sposób dalszego postępowania zależy między innymi od jej przyczyny, nasilenia zaburzeń i chorób współistniejących.
Jeżeli występują u Ciebie niepokojące objawy lub potrzebujesz konsultacji, sprawdź dostępne wizyty u endokrynologa w OMEGA Medical Clinics w Bydgoszczy.
Zakres diagnostyki i leczenia ustala lekarz podczas konsultacji. Przed wizytą warto potwierdzić dostępność planowanych badań w OMEGA Medical Clinics. Objawy alarmowe wymagają pomocy doraźnej, nie oczekiwania na planową wizytę.
Choroby i dolegliwości — baza wiedzy
Wszystkie choroby endokrynologiczne
Zobacz również: Choroba Hashimoto · Otyłość
