Czym jest hipogonadyzm męski?

Hipogonadyzm oznacza zaburzenie funkcji układu hormonalnego odpowiedzialnego za:

• produkcję testosteronu,
• rozwój i utrzymanie cech płciowych,
• funkcje seksualne,
• w części przypadków również produkcję plemników.

Problem może rozpocząć się:

• przed okresem dojrzewania,
• u młodego dorosłego,
• w późniejszym wieku.

Objawy zależą między innymi od:

• czasu powstania niedoboru,
• jego nasilenia,
• przyczyny.

Czy niski testosteron oznacza automatycznie hipogonadyzm?

Nie.

Stężenie testosteronu może przejściowo obniżyć się między innymi podczas:

• ostrej choroby,
• dużego niedoboru kalorii,
• znacznego niewyspania,
• stosowania niektórych leków.

Na wynik wpływa także:

• pora dnia,
• sposób oznaczenia,
• stężenie SHBG.

Dlatego jeden wynik poniżej zakresu laboratorium nie powinien automatycznie prowadzić do rozpoczęcia leczenia hormonalnego.

Jakie objawy najbardziej sugerują niedobór testosteronu?

Najbardziej charakterystyczne są zmiany dotyczące funkcji seksualnych.

Mogą obejmować:

• zmniejszenie libido,
• rzadsze spontaniczne erekcje,
• zanikanie porannych erekcji,
• pogorszenie funkcji erekcyjnej.

Przy bardziej nasilonym lub długotrwałym niedoborze mogą występować:

• zmniejszenie siły mięśniowej,
• zmniejszenie masy mięśniowej,
• zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej,
• ginekomastia,
• zmniejszenie owłosienia,
• pogorszenie mineralizacji kości,
• niedokrwistość,
• zaburzenia płodności.

Czy zmęczenie jest objawem niskiego testosteronu?

Może występować, ale jest bardzo niespecyficzne.

Zmęczenie może wynikać również z:

• niedoboru snu,
• depresji,
• bezdechu sennego,
• niedokrwistości,
• niedoczynności tarczycy,
• cukrzycy,
• przewlekłego stresu.

Dlatego połączenie:

„jestem zmęczony, więc potrzebuję testosteronu”

nie jest wystarczającą podstawą do leczenia.

Dlaczego prolaktyna jest ważna?

Podwyższone stężenie prolaktyny może hamować oś hormonalną odpowiedzialną za funkcję jąder.

Może wtedy wystąpić:

• spadek libido,
• zaburzenie erekcji,
• obniżony testosteron,
• pogorszenie płodności.

Przyczyną mogą być między innymi:

• określone leki,
• niedoczynność tarczycy,
• gruczolak przysadki.

Dlatego przy wtórnym hipogonadyzmie prolaktyna może być ważnym elementem diagnostyki.

Czy wysoka prolaktyna oznacza guz przysadki?

Nie.

Jest wiele możliwych przyczyn hiperprolaktynemii.

Dopiero:

• poziom prolaktyny,
• powtórzenie badania w odpowiednich sytuacjach,
• objawy,
• inne hormony

decydują o dalszej diagnostyce.

Nie każdy nieprawidłowy wynik wymaga natychmiastowego rezonansu magnetycznego.

Kiedy może być potrzebny rezonans przysadki?

MRI rozważa się przede wszystkim przy:

• wtórnym hipogonadyzmie,
• znacznej hiperprolaktynemii,
• niedoborze innych hormonów przysadki,
• objawach sugerujących zmianę w obrębie przysadki.

Niepokojące mogą być również:

• nowe silne bóle głowy,
• zaburzenia pola widzenia.

Nie każdy mężczyzna z nieznacznie obniżonym testosteronem potrzebuje rezonansu mózgu.

Czy otyłość może powodować niski testosteron?

Tak.

Otyłość należy do częstych czynników związanych z funkcjonalnym obniżeniem testosteronu.

Znaczenie mają:

• zmiana SHBG,
• insulinooporność,
• zaburzenie osi podwzgórze–przysadka–jądra,
• przewlekły stan metaboliczny.

Ważne jest, że nie zawsze oznacza to trwałe uszkodzenie jąder.

Czy schudnięcie może podnieść testosteron?

U części mężczyzn tak.

Przy hipogonadyzmie związanym przede wszystkim z otyłością poprawa:

• masy ciała,
• aktywności,
• stanu metabolicznego

może doprowadzić do zwiększenia naturalnego poziomu testosteronu.

Dlatego leczenie odwracalnej przyczyny może być pierwszym etapem postępowania.

Czy każdy mężczyzna z otyłością i niskim testosteronem potrzebuje TRT?

Nie.

Jeżeli nie ma dowodów na trwałą chorobę jąder, podwzgórza czy przysadki, trzeba najpierw przeanalizować:

• otyłość,
• leki,
• choroby przewlekłe,
• jakość snu.

Terapia testosteronem nie powinna zastępować leczenia:

• otyłości,
• chorób metabolicznych.

Czy cukrzyca może współistnieć z hipogonadyzmem?

Tak.

Szczególnie cukrzyca typu 2 często występuje razem z:

• otyłością,
• insulinoopornością,
• niższym testosteronem.

Nie oznacza to jednak, że TRT jest leczeniem:

• cukrzycy.

Testosteron powinien być stosowany z powodu potwierdzonego hipogonadyzmu, a nie w celu obniżenia glikemii.

Czy bezdech senny może mieć znaczenie?

Tak.

Bezdech może powodować:

• zmęczenie,
• pogorszenie libido,
• senność,
• zaburzenia metaboliczne.

Są to objawy częściowo podobne do hipogonadyzmu.

Warto powiedzieć lekarzowi o:

• głośnym chrapaniu,
• przerwach w oddychaniu podczas snu,
• dużej senności w ciągu dnia.

Czy sterydy anaboliczne mogą prowadzić do niskiego testosteronu?

Tak.

Podczas stosowania androgenów własna oś hormonalna zostaje zahamowana.

Po ich odstawieniu może pojawić się:

• bardzo niski naturalny testosteron,
• zmniejszone libido,
• ED,
• zmniejszenie jąder,
• znaczne pogorszenie nasienia.

Powrót osi hormonalnej jest indywidualny.

Nie należy samodzielnie stosować kolejnych hormonów w celu „odblokowania”.

Czy opioidy mogą obniżać testosteron?

Tak.

Przewlekłe leczenie opioidami może hamować wydzielanie hormonów sterujących pracą jąder.

Może prowadzić do:

• hipogonadyzmu wtórnego.

Podczas konsultacji trzeba przedstawić pełną listę stosowanych leków.

Nie należy jednak odstawiać opioidu samodzielnie.

Czy testosteron naturalnie spada wraz z wiekiem?

Może stopniowo się zmniejszać, ale sam wiek nie jest rozpoznaniem hipogonadyzmu.

U starszego mężczyzny dużo mogą zmieniać również:

• masa ciała,
• choroby przewlekłe,
• leki,
• aktywność fizyczna.

Dlatego nie powinno się traktować każdego niższego wyniku jako:

• „andropauzy wymagającej testosteronu”.

Czy istnieje męska menopauza?

Nie w takim znaczeniu jak menopauza u kobiet.

U mężczyzn nie następuje jedno wyraźne fizjologiczne zatrzymanie funkcji jąder.

Produkcja testosteronu może stopniowo zmniejszać się przez wiele lat.

Termin:

• „andropauza”

jest określeniem potocznym.

Nie zastępuje rozpoznania klinicznego hipogonadyzmu.

Jak leczy się hipogonadyzm?

Leczenie zależy przede wszystkim od przyczyny.

Jeżeli przyczyna jest odwracalna, pierwszym krokiem może być:

• redukcja masy ciała,
• leczenie choroby współistniejącej,
• poprawa snu,
• leczenie hiperprolaktynemii,
• modyfikacja leków, jeśli jest medycznie możliwa.

Przy trwałym, prawidłowo rozpoznanym niedoborze można rozważyć:

• terapię zastępczą testosteronem.

Plany dotyczące płodności mogą jednak całkowicie zmienić wybór leczenia.

Co to jest TRT?

TRT oznacza testosterone replacement therapy – terapię zastępczą testosteronem.

Celem jest:

• przywrócenie fizjologicznego stężenia hormonu

u mężczyzny, który rzeczywiście ma hipogonadyzm.

Nie jest celem:

• uzyskanie jak najwyższego testosteronu,
• budowanie ponadfizjologicznej masy mięśniowej,
• „odmładzanie” zdrowego mężczyzny.

Czy TRT poprawia libido?

Może, jeżeli jego obniżenie rzeczywiście wynika z niedoboru testosteronu.

U prawidłowo zakwalifikowanych pacjentów można obserwować poprawę:

• libido,
• spontanicznych erekcji,
• niektórych innych objawów hipogonadyzmu.

Jeśli brak libido wynika z:

• depresji,
• problemu relacyjnego,
• stresu,

samo zwiększenie testosteronu może nie rozwiązać problemu.

Czy TRT poprawia energię i koncentrację?

Nie można zagwarantować takiego efektu.

Zmęczenie czy trudności z koncentracją są:

• bardzo niespecyficzne.

Jeżeli wynikają z:

• bezdechu,
• depresji,
• braku snu,

normalizacja testosteronu może nie przynieść oczekiwanej poprawy.

Czy mężczyzna starający się o dziecko może dostać TRT?

Egzogenny testosteron zasadniczo nie jest odpowiednim leczeniem dla mężczyzny chcącego zachować płodność.

Może zahamować:

• LH,
• FSH,
• spermatogenezę.

W niektórych postaciach wtórnego hipogonadyzmu można stosować strategie stymulujące:

• własną pracę jąder.

Wybór zależy od przyczyny i wymaga prowadzenia specjalistycznego.

Czy po odstawieniu testosteronu plemniki zawsze wracają?

Nie można zagwarantować ani pełnego powrotu, ani konkretnego czasu.

U wielu mężczyzn spermatogeneza stopniowo się odbudowuje.

Może to jednak wymagać:

• wielu miesięcy,
• czasami dłużej.

Wpływ mają:

• długość terapii,
• wcześniejsza funkcja jąder,
• wiek,
• przyczyna pierwotnego problemu.

Dlatego temat płodności najlepiej omówić przed rozpoczęciem leczenia.

Co trzeba ocenić przed rozpoczęciem terapii testosteronem?

Przede wszystkim:

• czy pacjent ma rzeczywiste objawy,
• czy niski testosteron został potwierdzony,
• jaka jest przyczyna,
• czy pacjent planuje dzieci.

Przed leczeniem ocenia się również kwestie bezpieczeństwa, między innymi:

• morfologię i hematokryt,
• choroby sercowo-naczyniowe,
• ryzyko chorób prostaty odpowiednio do wieku i sytuacji pacjenta.

TRT nie powinno rozpoczynać się automatycznie po jednym wyniku laboratoryjnym.

Dlaczego podczas TRT kontroluje się hematokryt?

Testosteron może zwiększać produkcję krwinek czerwonych.

Zbyt duży wzrost może prowadzić do:

• erytrocytozy,
• zwiększenia lepkości krwi.

Dlatego podczas terapii wykonuje się:

• regularną morfologię,
• ocenę hematokrytu.

Znaczne przekroczenie bezpiecznego poziomu wymaga modyfikacji leczenia przez lekarza.

Czy TRT zwiększa ryzyko zawału?

Aktualne dane nie wykazują prostego związku, że prawidłowo stosowana TRT powoduje więcej zawałów lub udarów, ale leczenie nie jest pozbawione ryzyka.

Bezpieczeństwo zależy od:

• prawidłowej kwalifikacji,
• chorób współistniejących,
• monitorowania.

U pacjenta z chorobą sercowo-naczyniową decyzja wymaga indywidualnej oceny.

Czy testosteron powoduje raka prostaty?

Nie ma podstaw, aby powiedzieć, że fizjologiczna terapia zastępcza sama w sobie wywołuje raka prostaty.

Nie oznacza to jednak braku potrzeby:

• oceny ryzyka przed terapią,
• późniejszego monitorowania.

Długoterminowe bezpieczeństwo pozostaje przedmiotem dalszych badań.

Czy aktywny rak prostaty ma znaczenie?

Tak.

Aktywny rak prostaty jest przeciwwskazaniem do terapii testosteronem. Nie należy rozpoczynać TRT w tej sytuacji.

Podobnie inaczej ocenia się mężczyznę:

• po wcześniejszym skutecznym leczeniu raka prostaty.

To wymaga indywidualnej decyzji.

Czy TRT może zmniejszać jądra?

Tak.

Hamując LH i FSH, zewnętrzny testosteron może ograniczać naturalną aktywność jąder.

Może dojść do:

• zmniejszenia ich objętości,
• ograniczenia produkcji plemników.

To szczególnie ważna informacja dla młodych mężczyzn.

Czy TRT jest zawsze leczeniem na całe życie?

Nie zawsze.

Przy trwałym uszkodzeniu jąder terapia może być:

• długoterminowa.

Jeśli obniżenie testosteronu jest związane głównie z:

• otyłością,
• lekiem,
• chorobą,
• innym odwracalnym czynnikiem,

sytuacja może się zmienić po leczeniu przyczyny.

Dlatego ustalenie mechanizmu problemu ma znaczenie przed rozpoczęciem wieloletniej terapii.