Czym jest dyslipidemia?

Dyslipidemia to nieprawidłowy profil lipidów i lipoprotein we krwi.

Może obejmować:

• podwyższony cholesterol LDL,
• podwyższone trójglicerydy,
• podwyższony cholesterol nie-HDL,
• nieprawidłowości kilku parametrów jednocześnie.

W praktyce najważniejszym celem leczenia ryzyka miażdżycowego jest najczęściej:

• LDL-C.

W określonych sytuacjach dodatkowe znaczenie mają:

• nie-HDL-C,
• apoB,
• Lp(a),
• trójglicerydy.

Czym właściwie jest cholesterol?

Cholesterol jest substancją potrzebną organizmowi.

Jest wykorzystywany między innymi do:

• budowy błon komórkowych,
• produkcji hormonów steroidowych,
• syntezy kwasów żółciowych.

Problemem nie jest więc sam fakt obecności cholesterolu we krwi.

Ryzyko pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy nadmierna liczba cząstek transportujących cholesterol, szczególnie zawierających apoB, przez wiele lat oddziałuje na ściany tętnic.

Co oznacza cholesterol całkowity?

To łączna ilość cholesterolu znajdującego się w różnych lipoproteinach.

Nie pozwala samodzielnie dokładnie ocenić ryzyka.

Dwie osoby z podobnym cholesterolem całkowitym mogą mieć:

• zupełnie inne LDL,
• inne trójglicerydy,
• inne ryzyko sercowo-naczyniowe.

Dlatego nie powinno się podejmować decyzji terapeutycznych wyłącznie na podstawie:

• cholesterolu całkowitego.

Co to jest cholesterol LDL?

LDL transportuje cholesterol we krwi i jest jednym z głównych czynników uczestniczących w rozwoju miażdżycy.

Im dłużej tętnice są narażone na wysokie stężenie LDL, tym większe może być:

• nagromadzenie cholesterolu w ścianie naczynia,
• rozwój blaszki miażdżycowej.

Dlatego LDL jest podstawowym parametrem wykorzystywanym do:

• określania celu leczenia,
• monitorowania skuteczności terapii.

Dlaczego LDL nazywa się „złym cholesterolem”?

To uproszczenie, ale przydatne w rozmowie z pacjentem.

Sam cholesterol w cząsteczce LDL nie jest chemicznie „zły”.

Problem polega na tym, że zwiększona liczba cząstek LDL może przenikać do ściany tętnicy i uczestniczyć w:

• procesie miażdżycowym.

Dlatego obniżanie LDL zmniejsza ryzyko:

• zawału,
• udaru,
• innych zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Co to jest cholesterol HDL?

HDL uczestniczy między innymi w transporcie cholesterolu z tkanek w kierunku wątroby.

Niskie HDL często współistnieje z:

• otyłością brzuszną,
• cukrzycą typu 2,
• wysokimi trójglicerydami,
• małą aktywnością fizyczną.

Nie należy jednak traktować HDL jako prostego przeciwieństwa LDL.

Współczesne leczenie nie polega na farmakologicznym „podnoszeniu dobrego cholesterolu za wszelką cenę”.

Najważniejsze jest obniżenie cząstek odpowiedzialnych za ryzyko miażdżycy.

Czy wysokie HDL chroni przed wysokim LDL?

Nie należy tak tego interpretować.

Wysokie HDL nie „neutralizuje” automatycznie bardzo wysokiego LDL.

Jeżeli LDL wynosi na przykład znacznie powyżej wartości zalecanej dla danego poziomu ryzyka, wysoki HDL nie jest powodem, aby:

• zignorować problem,
• odstąpić od leczenia.

Każdy parametr należy interpretować w odpowiednim kontekście.

Czy niedoczynność tarczycy może podnosić cholesterol?

Tak.

Może prowadzić przede wszystkim do:

• wzrostu LDL.

Dlatego u pacjenta z nowo wykrytą lub nietypową dyslipidemią można w odpowiedniej sytuacji ocenić:

• TSH.

Leczenie rzeczywistej niedoczynności tarczycy może poprawić:

• profil lipidowy.

Nie oznacza to jednak, że każdy wysoki cholesterol wynika z tarczycy.

Czy choroby nerek wpływają na lipidy?

Tak.

Przewlekła choroba nerek może wiązać się z:

• nieprawidłowym metabolizmem lipoprotein,
• zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym.

Dlatego w ocenie pacjenta z dyslipidemią znaczenie ma również:

• funkcja nerek.

Choroba nerek może też zmieniać ogólną kwalifikację pacjenta do:

• wyższej kategorii ryzyka.

Czy alkohol podnosi trójglicerydy?

Tak, czasami bardzo wyraźnie.

Szczególnie u osób podatnych nadmierne spożycie alkoholu może znacząco zwiększać:

• TG.

Przy ciężkiej hipertriglicerydemii ograniczenie lub całkowite odstawienie alkoholu może być jednym z najważniejszych elementów postępowania.

Czy cukier podnosi trójglicerydy?

Nadmierne spożycie cukrów prostych może sprzyjać hipertriglicerydemii.

Znaczenie mają między innymi:

• słodzone napoje,
• słodycze,
• nadwyżka kaloryczna.

Szczególnie niekorzystne jest połączenie:

• dużej podaży energii,
• otyłości,
• insulinooporności.

Dlatego dieta przy wysokich TG różni się częściowo od prostego zalecenia „jedz mniej tłuszczu”.

Czy jedzenie tłuszczu jest jedyną przyczyną wysokiego cholesterolu?

Nie.

Na LDL wpływają:

• genetyka,
• metabolizm wątroby,
• dieta,
• masa ciała,
• choroby.

U osoby z rodzinną hipercholesterolemią nawet bardzo prawidłowa dieta może nie wystarczyć do osiągnięcia bezpiecznego LDL.

Nie należy więc obwiniać pacjenta za wynik wyłącznie na podstawie jego sposobu odżywiania.

Co to jest rodzinna hipercholesterolemia?

To dziedziczne zaburzenie prowadzące do bardzo wysokiego LDL od młodego wieku.

Podejrzenie zwiększa się między innymi przy:

• LDL około 190 mg/dl lub więcej u osoby dorosłej,
• bardzo wysokim cholesterolu od młodego wieku,
• przedwczesnych zawałach lub udarach w rodzinie.

Nie każdy LDL >190 mg/dl oznacza FH, ale takiej wartości nie należy ignorować.

Wczesne rozpoznanie jest ważne, ponieważ ekspozycja naczyń na wysoki LDL zaczyna się:

• od dzieciństwa.

Dlaczego pyta się o zawały w rodzinie?

Ponieważ mogą wskazywać na dziedziczne wysokie ryzyko.

Szczególnie istotne są zdarzenia sercowo-naczyniowe:

• w młodym wieku,
• u bliskich krewnych.

Mogą sugerować:

• rodzinną hipercholesterolemię,
• wysoką Lp(a),
• inne dziedziczne czynniki ryzyka.

Dlatego wywiad rodzinny jest ważną częścią konsultacji.

Czy członkowie rodziny osoby z FH też powinni się zbadać?

Tak.

Jeżeli rozpoznano rodzinną hipercholesterolemię, możliwe jest tzw.:

• badanie kaskadowe krewnych.

Pozwala wykryć innych członków rodziny z:

• wysokim LDL

zanim wystąpią powikłania.

To szczególnie ważne, ponieważ choroba może przebiegać:

• całkowicie bezobjawowo.

Co to jest Lp(a)?

Lipoproteina(a) jest cząsteczką podobną do LDL, której stężenie w dużej mierze zależy od genetyki.

Podwyższona Lp(a) zwiększa ryzyko:

• miażdżycowej choroby sercowo-naczyniowej,
• w niektórych przypadkach również choroby zastawki aortalnej.

Dieta ma znacznie mniejszy wpływ na Lp(a) niż na część pozostałych lipidów.

Dlatego jej oznaczenie ma przede wszystkim znaczenie jako:

• informacja o wrodzonym ryzyku.

Czy każdy dorosły powinien kiedyś zbadać Lp(a)?

Aktualne europejskie i polskie rekomendacje wskazują na oznaczenie Lp(a) co najmniej raz w życiu u osoby dorosłej.

Ponieważ jej poziom jest głównie uwarunkowany genetycznie, u większości pacjentów nie trzeba:

• powtarzać badania wielokrotnie.

Szczególnie ważne może być oznaczenie przy:

• przedwczesnej chorobie sercowo-naczyniowej,
• silnym obciążeniu rodzinnym,
• nieoczekiwanie dużym ryzyku mimo prawidłowego LDL.

Co oznacza wysokie Lp(a)?

W aktualnych wytycznych europejskich wartość powyżej około 50 mg/dl jest traktowana jako istotny modyfikator ryzyka.

Nie oznacza to jednak, że sam wynik prowadzi automatycznie do:

• konkretnego zabiegu,
• jednej terapii.

Wysoka Lp(a) jest sygnałem, aby szczególnie skutecznie kontrolować inne czynniki:

• LDL,
• ciśnienie,
• palenie,
• cukrzycę.

Co to jest cholesterol nie-HDL?

To cholesterol znajdujący się we wszystkich aterogennych lipoproteinach poza HDL.

Oblicza się go:

• cholesterol całkowity minus HDL.

Obejmuje między innymi cholesterol w:

• LDL,
• VLDL,
• cząstkach resztkowych.

Może być szczególnie przydatny przy:

• wysokich trójglicerydach,
• cukrzycy,
• otyłości.

Co to jest apoB?

Apolipoproteina B znajduje się na aterogennych cząstkach lipoprotein.

W uproszczeniu jej stężenie może pomagać oszacować:

• liczbę aterogennych cząstek.

Może być szczególnie użyteczna, gdy LDL nie odzwierciedla całego ryzyka, na przykład przy:

• wysokich trójglicerydach,
• cukrzycy,
• otyłości.

Nie jest jednak koniecznym badaniem u każdego pacjenta z prostą hipercholesterolemią.

Czy lipidogram trzeba wykonywać na czczo?

Nie zawsze.

W wielu sytuacjach standardowy lipidogram może być wykonany:

• bez pozostawania na czczo.

Ma to niewielki wpływ na:

• cholesterol całkowity,
• HDL,
• większość oznaczeń LDL.

Posiłek wpływa natomiast bardziej na:

• trójglicerydy.

Dlatego badanie na czczo może być szczególnie potrzebne przy:

• wysokich TG,
• podejrzeniu ciężkiej hipertriglicerydemii,
• konieczności dokładniejszej oceny tego problemu.

Jak często badać lipidogram?

Zależy od wieku, ryzyka i leczenia.

Inaczej kontroluje się zdrową młodą osobę, a inaczej:

• pacjenta po zawale,
• chorego na cukrzycę,
• osobę rozpoczynającą leczenie lipidowe.

Po włączeniu lub zmianie terapii badanie wykonuje się wcześniej, aby ocenić:

• odpowiedź,
• osiągnięcie celu.

U stabilnego pacjenta kontrole mogą być rzadsze.

Czy statyny niszczą wątrobę?

Ciężkie uszkodzenie wątroby związane ze statynami jest rzadkie.

U części pacjentów mogą pojawić się:

• przejściowe zmiany enzymów wątrobowych.

Dlatego lekarz ocenia:

• wywiad,
• wyniki badań,
• objawy.

Nie należy odstawiać leku bez konsultacji tylko dlatego, że pacjent przeczytał o możliwym działaniu niepożądanym.

Czy statyny powodują bóle mięśni?

U części pacjentów mogą występować dolegliwości mięśniowe.

Przy nowych bólach warto ocenić:

• kiedy się pojawiły,
• ich nasilenie,
• inne możliwe przyczyny.

Czasami możliwa jest:

• zmiana preparatu,
• zmiana schematu,
• zastosowanie innej terapii.

Nietolerancja jednego preparatu nie oznacza automatycznie braku możliwości skutecznego obniżania LDL.

Czy każda osoba z bólem mięśni podczas statyny ma uszkodzenie mięśni?

Nie.

Ból mięśni jest częstym objawem również w populacji nieprzyjmującej statyn.

Poważne uszkodzenie mięśni jest:

• znacznie rzadsze.

Przy nasilonych dolegliwościach, osłabieniu lub innych niepokojących objawach należy skontaktować się z lekarzem.

Co jeśli statyna nie wystarcza?

Można stosować leczenie skojarzone.

Jeśli docelowy LDL wymaga większego obniżenia, do podstawowej terapii można dołączać:

• inne leki zmniejszające cholesterol.

Aktualizacja ESC/EAS 2025 szczególnie podkreśla potrzebę:

• szybkiego intensyfikowania leczenia

u pacjentów wysokiego i bardzo wysokiego ryzyka.

Nie trzeba przez wiele miesięcy pozostawiać pacjenta daleko od celu tylko po to, aby kolejno testować minimalne zmiany terapii.

Czy suplementy mogą zastąpić leki na cholesterol?

Nie u pacjenta, który ma wskazania do skutecznej terapii obniżającej LDL.

Aktualizacja ESC/EAS 2025 wyraźnie wskazuje, że nie ma wystarczających dowodów, aby suplementy lub witaminy zalecać jako sposób:

• obniżania LDL,
• zmniejszania ryzyka miażdżycowego.

Nie powinny zastępować leczenia o potwierdzonej skuteczności.

A co z czerwonym ryżem fermentowanym?

Nie powinien być traktowany jako prosty, bezpieczny odpowiednik leczenia prowadzonego przez lekarza.

Preparaty mogą różnić się:

• zawartością substancji aktywnej,
• jakością,
• profilem bezpieczeństwa.

Mogą też powodować podobne działania niepożądane jak leki wpływające na syntezę cholesterolu.

Przy wysokim ryzyku potrzebne jest leczenie:

• przewidywalne,
• kontrolowane.

Jak leczy się wysokie trójglicerydy?

Najpierw trzeba ustalić ich przyczynę i nasilenie.

Bardzo ważne są:

• redukcja masy ciała,
• ograniczenie alkoholu,
• ograniczenie cukrów prostych,
• wyrównanie cukrzycy,
• aktywność fizyczna.

U osób wysokiego ryzyka podstawą farmakologicznej redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego pozostaje często:

• terapia ukierunkowana na LDL.

Przy określonych poziomach TG i odpowiednim profilu ryzyka można rozważać również dodatkowe leczenie.

Dlaczego przy bardzo wysokich TG istnieje ryzyko zapalenia trzustki?

Przy skrajnie wysokim stężeniu we krwi pojawia się duża ilość chylomikronów i innych lipoprotein bogatych w TG.

Może to sprzyjać:

• ostremu zapaleniu trzustki.

Polskie rekomendacje laboratoryjne zwracają szczególną uwagę na TG:

• powyżej około 880 mg/dl.

Taki wynik wymaga szybkiej oceny i leczenia.

Czy TG 500 mg/dl to dużo?

Tak.

Jest to ciężka hipertriglicerydemia wymagająca:

• ustalenia przyczyny,
• intensywnego leczenia stylu życia,
• często również farmakoterapii.

Trzeba sprawdzić między innymi:

• cukrzycę,
• alkohol,
• leki,
• choroby metaboliczne.

Im wyższe TG, tym większą uwagę zwraca się również na:

• ryzyko zapalenia trzustki.

Czy trójglicerydy 1000 mg/dl są niebezpieczne?

Tak.

Tak duże stężenie znacząco zwiększa ryzyko:

• ostrego zapalenia trzustki.

Wymaga szybkiej oceny lekarskiej.

Jeżeli jednocześnie pojawia się:

• silny ból górnej części brzucha,
• nudności,
• wymioty,

wymagana jest pilna ocena medyczna — nie należy czekać na planową wizytę.

Czy wysoki cholesterol wymaga pilnej pomocy?

Sama bezobjawowa hipercholesterolemia zazwyczaj nie jest stanem nagłym.

Nawet bardzo wysoki LDL zwykle wymaga:

• szybkiej planowej diagnostyki,
• rozpoczęcia leczenia,

a nie wezwania karetki.

Inaczej jest przy bardzo wysokich trójglicerydach z objawami mogącymi wskazywać na:

• ostre zapalenie trzustki.

Pilnej pomocy wymagają też oczywiście objawy:

• zawału,
• udaru. Przy podejrzeniu zawału lub udaru dzwoń natychmiast pod 112 lub 999.

Kiedy podejrzewać rodzinną hipercholesterolemię?

Szczególną uwagę zwracają:

• LDL około 190 mg/dl lub więcej,
• wysoki cholesterol od młodego wieku,
• zawał lub udar u młodych członków rodziny,
• żółtaki ścięgien.

W takiej sytuacji warto ocenić:

• historię rodzinną,
• krewnych pierwszego stopnia,
• potrzebę dalszej diagnostyki.

Wczesne rozpoznanie może umożliwić leczenie jeszcze przed rozwojem miażdżycy.

Czy potrzebne są badania genetyczne?

Nie każdemu pacjentowi z wysokim LDL.

Mogą być pomocne, gdy:

• silnie podejrzewa się rodzinną hipercholesterolemię,
• wynik może zmienić postępowanie,
• planowane jest badanie rodzinne.

Rozpoznanie FH może być jednak stawiane również na podstawie:

• obrazu klinicznego,
• lipidogramu,
• wywiadu rodzinnego.